Beter slapen

Beter slapen

Paul van Hooff en Geert Jan Dussel

 

Slapeloosheid is een belangrijke voorspeller van een angststoornis of depressie, omdat emoties mogelijk niet voldoende worden verwerkt en opgeruimd. Dat concludeert het Nederlands Herseninstituut in een vorig jaar gepubliceerd onderzoek. Slecht slapende mensen met een angst- of dwangstoornis helpen om beter te slapen, is nu de belangrijkste missie van professor Eus van Someren, hoofd van de afdeling Slaap en Cognitie.

 

Eus van Someren

Eus van Someren, onderzoeker NIN. © Marcel Bakker | HiRez Images

Eus van Someren (1960) werkt als hoofd van de afdeling Slaap en Cognitie bij het Nederlands Herseninstituut, en is hoogleraar neurofysiologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. In november 2015 startte hij een onderzoek naar slapeloosheid en depressie, mogelijk gemaakt dankzij een prestigieuze onderzoeksbeurs, de Advanced Grant van de European Research Council. Eus van Someren was ook veertien jaar lang gitarist in de Nederlandse rockband The Scene.  

 

Slapeloosheid staat bekend als de meest voorkomende, maar minst begrepen slaapstoornis. Zo’n tien procent van de mensen heeft hier last van. Wat kenmerkt slapeloosheid?
‘Slapeloosheid is niet af en toe een nachtje slecht slapen en ook niet te kort slapen vanwege werk of zorg. Slapeloosheid is maanden achtereen minimaal drie keer per week met moeite in slaap vallen of doorslapen en daar overdag last van hebben. Slapeloosheid is, evenals angst en dwang, een hardnekkige stoornis die eerder gespannen dan slaperig voelt. De klachten treden ook op als de omstandigheden voor slaap op zich prima zijn. Na angststoornissen is slapeloosheid de meest voorkomende stoornis, op de voet gevolgd door depressie. Ook slapeloosheid komt heel vaak samen met andere stoornissen voor.’

Slapeloosheid voorspelt een depressie, angststoornis of posttraumatische stressstoornis. Wat bedoelt u daarmee?

‘Vaak wordt gedacht dat slapeloosheid een gevolg is van andere stoornissen. Uit onderzoek blijkt echter dat slecht slapen veel vaker juist aan een andere stoornis voorafgaat en het risico op die andere stoornis vergroot. Zo heeft een slechte slaper na een traumatische ervaring een veel grotere kans op een posttraumatische stoornis dan een goede slaper. Overigens heeft niet iedereen een even grote kans om ooit slapeloos te worden. Net als bij angst en depressie kun je er ook wat meer of minder aanleg voor hebben. Opvallend is wel dat degenen die een rol spelen bij aanleg voor slapeloosheid grotendeels dezelfde zijn als degenen die een rol spelen bij aanleg voor angst en depressie’.

Wat gebeurt er eigenlijk wanneer we slapen?

‘Slaap helpt niet alleen bij het onthouden van belangrijke dingen, maar ook bij het vergeten van de eventueel bijbehorende stress, emoties en spanningen. Tijdens slaap zijn de hersenen dus niet knock-out. Er gebeurt van alles. Als we slapen veranderen de verbindingen tussen hersencellen: sommige verbindingen worden sterker, zodat je dingen kunt onthouden, en andere worden juist zwakker waardoor de bijbehorende spanning wordt afgeschud. Tenminste, als de slaap enigszins rustig is. Als de slaap heel onrustig is, veranderen verbindingen tussen hersencellen niet optimaal en worden emoties niet optimaal verwerkt. Rusteloze slaap kan zelfs averechts werken en mensen gedurende de nacht gevoeliger maken voor emoties.’

Hoe heeft onderzoek bij dat inzicht geholpen?

‘Met behulp van elektroden op het hoofd kan worden gemeten hoe de slaap van licht naar diep verloopt. De overgangen van lichte naar diepe slaap en terug, kunnen gedurende de nacht worden samengevat in één plaatje. In zo’n plaatje valt op dat mensen met angst, slapeloosheid of depressie weliswaar slaapgolven hebben, maar dat deze heel vaak kort onderbroken worden door even wakker te zijn, soms maar een paar seconden.

De slaap is dus heel onrustig of verbrokkeld. Dit voelt als onprettige slaap of zelfs als helemaal geen slaap. De boosdoener lijkt vooral de REM-slaap (Rapid Eye Movement). Voor het brein is deze slaapfase met snelle oogbewegingen bijzonder, omdat de signaalstof *) noradrenaline – belangrijk voor opletten, leren en het veranderen van hersenverbindingen – dan even niet wordt aangemaakt. Alléén tijdens rustige REM-slaap hebben we even een noradrenaline-pauze. Niet tijdens waak- of andere slaapstadia, hoe rustig we ook zijn. Er zijn al wat voorzichtige aanwijzingen dat emoties ‘s nachts niet goed opgeruimd kunnen worden zonder een paar van die nachtelijke noradrenaline ‘time-outs’ .’

Kun je die ontdekking een doorbraak noemen?

‘Ja. Tot voor kort werden de onderliggende mechanismen van slapeloosheid onderzocht in hersengebieden die betrokken zijn bij slaap. Maar nu lijkt slapeloosheid misschien eerder een stoornis te zijn in het verwerken en opruimen van emoties. Hierdoor wordt voor het eerst begrijpelijk dat slapeloosheid de belangrijkste voorspeller is voor het ontwikkelen van een depressie, angststoornis of posttraumatische stressstoornis.’

Leidt slecht slapen altijd tot een depressie of angststoornis?

‘Slapeloosheid is de belangrijkste risicofactor, maar gelukkig krijgt niet elke slechte slaper zo’n stoornis. We zoeken nu hulp van veel slechte slapers om het ‘wie en waarom’ te begrijpen. Zeker is wel dat mensen met een depressie meestal slechter slapen en dat de depressieve klachten daardoor nóg zwaarder zijn. En als slapeloosheid na de depressie blijft bestaan, is de kans op terugval ook groter.’

Kunnen depressiviteit en angststoornissen worden voorkomen?

‘Ik hoop het. Het lijkt erop dat onrustige slaap het aanmaken van gunstige verbindingen tussen hersencellen in de weg zit. En dat kan weer leiden tot een opeenstapeling van spanning, somberte of angst. Misschien kunnen we dit op een gegeven moment voorkomen, maar daarvoor is meer onderzoek nodig. Dat kan op verschillende manieren. Niet alleen in het onderzoekslaboratorium om beter te begrijpen hoe rusteloze REM-slaap werkt.

Maar ook door slecht slapende mensen met een angststoornis beter te helpen slapen. Het is me inmiddels gelukt om financiering te krijgen voor diverse onderzoeken. Bij drie daarvan werk ik nu samen met de ADF stichting. Door in overleg te blijven en samen te werken met ervaringsdeskundigen verwacht ik slecht slapen en verstoorde emoties sneller en beter te kunnen begrijpen en verlichten.’

Hoe werkt het onderzoek naar de rol van slecht slapen bij angst en stress?
In 2022 is er een onderzoeksgroep gestart van professor Eus van Someren van het Nederlands Herseninstituut in samenwerking met andere onderzoekers van de Vrije Universiteit, Universiteit van Amsterdam, de GGZ InGeest en de geestelijke gezondheidsorganisatie PsyQ met uitgebreid onderzoek naar de rol van slecht slapen bij angst en posttraumatische stress. De onderzoekers betrekken ervaringsdeskundigen van de ADF stichting bij het hele traject.

Angststoornissen en slapeloosheid treden vaak samen op. Omdat slapeloosheid het verwerken van spanning en emotie belemmert, zou behandeling van slecht slapen ook gunstig kunnen uitpakken voor herstel van de angststoornissen. De onderzoekers willen daarom zowel slaap als het behandelresultaat voor angststoornissen verbeteren met een online aangeboden psychologische behandeling voor slapeloosheid.

REMOVE: Resolving Emotional Memories Overnight Het tweede, door ZonMw**) gefinancierde project heet ‘REMOVE: Resolving Emotional Memories Overnight’. In dit project willen de onderzoekers beter begrijpen hoe angst en slapeloosheid elkaar beïnvloeden. Ze doen dat door te zoeken naar gemeenschappelijke kenmerken van mensen met angst en/of slapeloosheid. Daarbij wordt gekeken naar karaktereigenschappen, erfelijke aanleg en de werking van de hersenen. Maar er wordt ook gekeken naar individuele verschillen: wie reageert goed op een online aangeboden psychologische behandeling voor slapeloosheid en wie juist minder goed. Tenslotte wordt getest of de slaap kan worden verbeterd met een medicijn dat tot nu toe werd gebruikt voor andere doelen dan slecht slapen.

Angst en stress in het vizier

De rol van slaap bij stress, angst en andere emoties staat de komende jaren op de eerste plaats in het onderzoek van Eus van Someren. Zo gaat hij – naast bovengenoemde twee projecten – in een derde project ook starten met de behandeling van slapeloosheid bij angst- en stress-stoornissen in de basis GGZ: ‘Betere nachten, betere dagen’. Zijn team onderzoekt tevens de invloed van slaap op stemming, angst en zorgen tijdens de corona-crisis. Iemand met een onrustige REM-slaap wordt tijdens zijn slaap vaak wakker, hoewel degene zich dat niet altijd bewust is. Angstige of heftige emotionele ervaringen worden dan niet goed verwerkt en nemen ’s nachts niet of nauwelijks af.

Betere nachten, betere dagen.

Iedereen slaapt wel eens slecht. Door zorgen, pijn of zomaar een keer. Maar veel mensen slapen iedere nacht slecht. Help ons dit op te lossen door af en toe, wanneer het u uitkomt, via internet een vragenlijst in te vullen. Wilt u meer informatie over het onderzoek ‘Beter nac hten, betere dagen’? Of wilt u zich gelijk aanmelden om mee te doen? Dat kan via de website: https://slaapregister.nl

De Angst Dwang en Fobie stichting is een patiëntenorganisatie voor mensen met angst en dwangklachten en hun naasten. Wij richten ons op belangenbehartiging, lotgenoten-contact en het delen van kennis.

Meer informatie?
Kijk op www.adfstichting.nl

 

*) Een signaalstof, ook wel neurotransmitter genoemd, is een chemische stof die ervoor zorgt dat elektrische signalen worden doorgeven tussen hersencellen.
**) ZONMW financiert gezondheidsonderzoek én stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis.

 

Tags slapen

Reacties

Wij horen graag van u

1 reactie

  1. Reageer augustus 02, 20:22 #1 Suzanne

    dank voor de informatie