Nationaal Monument Kamp Vught  Herdenken is nadenken

Nationaal Monument Kamp Vught Herdenken is nadenken

‘Veertien dagen ben ik nu in het kamp en heb in die korte tijd meer meegemaakt dan in al die jaren die hieraan voorafgingen’ schreef de Joodse Klaartje de Zwarte-Walvisch in 1943 in haar dagboek. En later, op 24 mei: ‘Er passeert bijna geen dag meer, of er gebeurt iets wat zich voor eeuwig in ons geheugen grift’. Er volgt een aankondiging van een transport. ‘Toen de mensen afscheid van elkaar moesten nemen, was het weer een hel. Ik hoorde kreunen en snikken. Moeders konden hun kinderen niet loslaten en toen ik met mijn hoofd onder de dekens ging liggen om toch vooral maar niets te horen, drongen van buiten nog de snikken tot mij door’.

 

kamp vughtHet verhaal van Klaartje is één van de vele getuigenissen van gevangenen over hun tijd in Kamp Vught. ‘Kamp Vught: 32.000 verhalen en zeven seizoenen’ is de naam van de vaste expositie van Nationaal Monument Kamp Vught. Chronologisch doorloopt de bezoeker de verschillende periodes waarin het kamp werd gebouwd, tot de bevrijding van Nederland, met veel aandacht voor persoonlijke verhalen. Na een bezoek aan het buitenterrein is er ruimte door reflectie in een ruimte met verschillende actuele films over omstanderschap, morele moed en dilemma’s.

Terug naar 1943

Vanaf januari 1943 tot begin september 1944 zouden in Kamp Vught tienduizenden mensen van alle leeftijden en met minstens dertig nationaliteiten korte of langere tijd gevangen zitten. Voor de meesten was het slechts een tijdelijke halteplaats in een keten van gevangenissen en kampen waaraan nauwelijks te ontsnappen viel. Vrijwel alle ruim 12.000 Joden en duizenden politieke gevangenen die in kamp Vught terecht kwamen, werden later in andere oorden met namen als Auschwitz, Sobibor, Dachau, Sachsenhausen en Ravensbrück vermoord.

 

Kamp Vught kreeg een dubbelfunctie. Het complex werd in eerste instantie gebouwd als doorgangskamp – naast Westerbork – voor Joden. Die deportaties liepen via Westerbork zo voorspoedig, dat nog tijdens de bouw in 1942 bedacht werd om het kamp ook deel uit te laten maken van de strafrechtspleging van de Nazi-bezetter in Nederland en het tevens Schutzhaftlager te laten zijn.

Bewaking

De kampleiding en bewaking waren in handen van de SS; Vught was het enige officiële SS-concentratiekamp in Nederland, geleid vanuit Berlijn. In het kamp waren Duitse en Nederlandse SS’ers actief, met Duitsers in de leidinggevende posities. De buitenbewaking werd gedaan door voornamelijk Nederlandse SS’ers van het Wachbataillon Nordwest. Alle dagen van de week (met uitzondering van de zondagmiddag) moest er gewerkt worden. Door extra lange appels, strafexercities en strafcorvees werden de gevangenen getreiterd. Kinderen niet uitgezonderd. Privacy was er niet. Dag in dag uit bevond je je te midden van honderden andere gevangenen. Het dragen van uniforme kampkleding, het daarop vastgenaaide nummer en de gekleurde stoffen driehoek maakten je doelbewust tot een ‘ding’ en waren een aanval op je mens-zijn.

Transporten

Begin juni 1943 moesten alle Joodse kinderen onder de zestien jaar plotseling weg uit het kamp. Hun moeders mochten mee, en soms ook de vaders. Klaartje schreef: ‘Op weg naar het kinderkamp zag ik vreselijke tonelen. Vrouwen gilden van angst en ontzetting. Ze schreeuwden als bezetenen en wisten waarlijk niet meer wat ze zeiden. In het kinderkamp was het een hel. Een ontzettende stank kwam me tegemoet en ik had moeite niet te braken. Kleine kindertjes kropen door het zand en huilden om medelijden mee te krijgen. Wat een ellende’. Op het buitenterrein is in 1999 een kindermonument geplaatst, met de namen van de weggevoerde kinderen. In het vernieuwde museum is nu meer aandacht voor hoe dit kon gebeuren, met onder meer een installatie met foto’s van de kinderen, van wie een foto bekend is.

 

kamp vughtOp 2 juli 1943 vertrok weer een groot Joods transport vanuit Vught naar Westerbork. De Amsterdamse Klaartje en de Tilburgse Helga Deen – eveneens een dagboekschrijfster – zaten beiden op dit transport. Terugkijkend vanuit Westerbork zou Klaartje hierover opschrijven: ‘Daar gingen we naar de poort (…) De hele staf had zich daar opgesteld en lachend en pretmakend dat er weer zoveel joden gepijnigd werden, moesten we op de foto. (…) Door een floers van tranen stapte ik in een autobus en reden we weg, reden we door prachtige lanen, langs mooie villa’s en het is dan moeilijk zich te realiseren dat men een gevangene is. Hoe benijdde ik de mensen die ik zag wandelen. Sommigen zwaaiden ons dag, maar dat mocht niet van de Hollandse SS die in elke autobus meereed’.

Dolle Dinsdag

De bevrijding van Vught en omstreken op 26 en 27 oktober 1944 kwam voor de gevangenen in het kamp te laat. In de periode eind juli tot begin september, waren minstens 329 mannen op de fusilladeplaats doodgeschoten. Op 5 (‘Dolle Dinsdag’) en 6 september 1944 werden duizenden politieke gevangenen gedeporteerd naar kampen in Duitsland; de mannen naar Sachsenhausen en de vrouwen naar Ravensbrück; nog eens vele honderden van hen zouden deze kampen niet overleven.

Bezinning

De logische driedeling voor een rondgang (informeren – ervaren – reflecteren) is gebleven. Binnen de muren van het uit 2002 daterende hoofdgebouw werden de ruimtes opnieuw ingedeeld. De bezoeker komt nu via een introductiefilm als voorheen oog in oog te staan met de restanten van het voormalige kamp. Vervolgens wordt hij in één grote centrale expositieruimte in chronologisch-thematische volgorde door het verhaal van kamp Vught geleid. Aan het eind van de rondgang kijk je dan ook tegen de spiegelende letters aan van de vraag die aanspoort tot bezinning: ‘Hoe maak jij het verschil?’.

 

Theoloog, priester en dichter Huub Oosterhuis schreef bij gelegenheid van de opening van Nationaal Monument Kamp Vught in 2002:

 

Kamp Vught

 

Waren zij hier niet geweest
Waren ze wel ergens anders-
Plaats genoeg onder de hemel.

 

Maar het was hier. En nog.

 

Expositie ‘Mode op de bon’ is te zien t/m oktober; deze expositie is ontwikkeld door het Verzetsmuseum Amsterdam. Mantelpakjes van vermaakte herenkostuums, jurken van meelzakken en trouwjurken van
parachutestof. Met creativiteit, hergebruik en improvisatie proberen de Nederlandse vrouwen er tijdens de bezetting mooi uit te blijven zien. Er ontstaat een nieuw modebeeld.

 

Nationaal Monument Kamp Vught
Lunettenlaan 600
5263 NT Vught
www.nmkampvught.nl
073 6566764

 

Geopend vanaf 26 mei (onder voorbehoud). Reserveren noodzakelijk, ook met Museumkaart

 

Reacties

Wij horen graag van u
Er zijn nog geen reacties Geef als eerste een reactie